Używamy ciasteczek do poprawnego wyświetlania tej strony. Jeśli nie wyrażasz zgody, zmień ustawienia przeglądarki.

Ok
Krzysztof Grabiec

Białe Guziki w krainie Dzikich Truskawek, czyli historia rock’a w Jugosławii

Nazwa „Jugoton” to synonim historii muzyki rozrywkowej w Jugosławii - tak nazywała się największa wytwórnia płytowa w tym kraju. Została założona w 1947 roku w Zagrzebiu i działa do dziś, choć w 1991 roku zmieniła nazwę na Croatia Records. Wytwórnia może się poszczycić długą listą albumów najsłynniejszych grup muzycznych z Jugosławii.

Lubisz czytać Eastbooka i podoba Ci się, że nie zalewamy Cię masą reklam? Pomóż nam się rozwijać!

Wypełnij PIT 2016 i przekaż 1% podatku

Fundacja Wspólna Europa
KRS: 0000373492

Dziękujemy!

Jugoton, w swoim złotym okresie generował nakład w liczbie około 12 – 13 milionów płyt rocznie. Można powiedzieć, że co drugi mieszkaniec Jugosławii posiadał przynajmniej jedną płytę z tej wytwórni. O znaczeniu Jugotonu dla kultury i muzyki Jugosławii świadczy fakt, że przyjeżdżali tam wykonawcy z każdej z republik federacji. W zeszłym roku, z okazji 70 lecia firmy, wyszła książka poświęcona historii tej wytwórni. Poznajmy więc bliżej niektóre z zespołów, które zagościły w progach zagrzebskiej fabryki legend.

Biały guzik, który okazał się złotą monetą

Można śmiało powiedzieć, że ikoną „yugorock’a” jest Bijelo Dugme. Nie ma drugiego zespołu który wywarł tak duży wpływ na scenę muzyczną w Jugosławii. To właśnie Białe Guziki są autorami komercyjnego sukcesu, który stał się inspiracją dla takich grup jak: Parni Valjak, Riblja Čorba czy Divlje jagode.

Zespół Bijelo Dugme. Źródło: https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0:Bijelo-dugme1.jpg#/media/File:Bijelo-dugme1.jpg

Historia zespołu rozpoczęła się w 1974 roku, a jego założycielami są Goran Bregović i Željko Bebek. Postaci Gorana Bregovicia pewnie nikomu nie trzeba przedstawiać, w końcu chyba każdy zna „Od prawego do lewego”. Ale już Željko Bebek to postać mniej znana, choć to jego charakterystyczny głos był jednym ze znaków rozpoznawczych Bijelo Dugme.

Željko Bebek urodził się w 16 grudnia 1945 roku w Sarajewie i w latach ‘60tych był muzykiem zespołu Kodeksi, jednej z najpopularniejszych grup muzycznych tamtego okresu. W 1969 roku Bebek przyszedł na koncert zespołu Beštije, w którym grał Bregović i postanawia zwerbować go do składu Kodeksi, którzy w tym czasie szukali nowego basisty.
Tak zaczyna się znajomość dwóch frontmenów Bijelo Dugme. W tym samym roku rozpoczynają grać w Dubrownickim barze „Splendid”, gdzie odkrywa ich Włoch Renato Pacifico i proponuje 2 miesiące grania w swoim klubie nocnym w Neapolu. Po tej dwumiesięcznej przygodzie, skład zespołu uległ zmianie i do Bregovicia i Željka dołączają: Zoran Redžić i Milić Vukašinović. Za namową tego ostatniego, zespół zmienia swój dotychczasowy repertuar, pomimo stabilnej sytuacji finansowej (w tym czasie grali dla 2 klubów i mieli stałą publikę).

Željko Bebek. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%C5%BDeljko_Bebek.jpg#/media/File:%C5%BDeljko_Bebek.jpg

Zmiana repertuaru spowodowała, że zespół stracił swoje dotychczasowe kontrakty i publikę. To wywołało pierwszy kryzys i jesienią 1970 roku ze składu odszedł Željko Bebek. Jednak 2 lata później, kiedy Goran, Zoran i Milić otrzymują możliwość nagrywania w studiu, Bregović postanawia zaprosić Željka do wspólnych nagrań.

Niestety z powodu powołania Željka do wojska, udaje się im nagrać tylko 2 piosenki: „Patim, evo deset dana” i „Ostajem tebi”, tą ostatnią wydali na singlu jako VIS Jutro. Podczas służby wojskowej Željka, nagrywają jeszcze kilka piosenek, wśród nich „Kad bi bilo bijelo dugme” od której wzięła się nazwa zespołu i ich debiutanckiego albumu z 1974 roku. Pierwszy album okazał się dużym sukcesem, sprzedali ponad 40 tysięcy płyt. W rok później wydali drugą płytę: „Šta bi dao da si na mom mjestu”, której sprzedaż przebiła pierwszy album pięciokrotnie: 200 tysięcy sprzedanych płyt. Tak narodziła się legenda.

Dzikie truskawki, czyli coś dla fanów ciężkich rytmów

Divlje jagode to zespół powstały w 1977 roku z inicjatywy Seada „Zele” Lipovača, który urodził się w Bihaču w 1955 roku, a do Zagrzebia przyjechał na studia. Oprócz niego w pierwotnym składzie byli: Anto „Toni” Janković, Nihad Jusufhodžić, Mustafa Ismailovski i Adonis Dokuzović. Pierwszy album zatytułowany „Divlje jagode” wydali w 1978 roku, jednak nie odniósł on sukcesu.

Zespół niezadowolony ze sprzedaży i słabej promocji ich albumu postanawia zakończyć współpracę z Jugotonem i kolejne albumy wydają w sarajewskim Diskotonie. Przy pracy nad drugim albumem skład zespołu się zmienił i z pierwotnego składu zostali tylko Zele i Toni, a nowymi członkami zostali: Alija „Alen” Islamović i Nasko Budimić. Po wydaniu drugiego albumu, „Stakleni Hotel” w 1981 roku, z zespołu odchodzi Toni i w składzie zostają już tylko: Zele, Alen i Nasko. W takim trzyosobowym składzie wydają trzeci album: „Motori”. Ten album okazuje się wielkim hitem, a głos Alena, staje się znakiem rozpoznawczym dzikich truskawek do 1986 roku. Po sukcesie trzeciej płyty, wydają jeszcze dwa kolejne albumy: „Čarobnjaci” i „Vatra”.

Zespół Divlje Jagode. Źródło: https://myspace.com/zelelipovaca/mixes/classic-divlje-jagode-397285/photo/126557090

Rok 1986 dla zespołu okazał się kluczowy. Dzięki sukcesom jakie odniosły ich 3 ostatnie płyty, a zwłaszcza album „Motori”, dostali propozycję nagrania anglojęzycznej płyty jako „Wild Strawberies”. W ten sposób Divlje jagode, stały się pierwszym zespołem z Jugosławii który zaczął regularną działalność na arenie międzynarodowej.
Po tym sukcesie Alen Islamović przechodzi do Bijelo Dugme, z którymi nagrywa takie hity jak: „Ako ima boga” czy „Đurđevdan”. Zespół jest aktywny do dziś, choć z pierwotnego składu został w nim już tylko Zele.

Walec parowy z Zagrzebia

Sukces Bijelo Dugme zaowocował powstaniem wielu grup, które chciały dokonać podobnego sukcesu. W drugiej połowie lat ‘70tych, kiedy Guziki były już na topie, w Zagrzebiu powstał nowy zespół: Parni Valjak. Parni Valjak okazał się kolejną wielką grupą muzycznym i choć byli popularni w całej Jugosławii, to najsilniej oddziaływali na chorwacką scenę muzyczną.

Zespół założyli Aleksandar „Aki” Rahimovski, Husein „Hus” Hasanfendić i Jurica Pađen. Hus i Jurica byli wcześniej członkami Grupy 220, jednak w 1975 roku grupa się rozpadła i wraz z byłym menedżerem Bijelo Dugme – Vladimirem Mihaljeko postanowili stworzyć coś, co powtórzy sukces bośniackiej grupy. Natomiast Aki, do zespołu dołączył przez szczęśliwy zbieg okoliczności. W latach ‘70tych był on członkiem mało znanego macedońskiego zespołu: Grupa Tor, z którym w 1975 roku przyjechał na zagrzebski Boom Festival. Podczas festiwalu Aki poznaje Husa i Jurice, którzy proponują mu współpracę. Tak Parni Valjak zyskał charyzmatycznego wokalistę z Macedonii, który do dziś jest ikoną zespołu, a jego głos brzmi na wszystkich płytach zespołu.

Koncert Parni Valjak w Mariborze w 2010 roku. Źródło: https://sr.wikipedia.org/wiki/Parni_valjak#/media/File:Parni_Valjak_concert_in_Maribor_2010_(28).jpg

W 1976 roku Parni Valjak wydają swój pierwszy album pod tytułem „Dođite na show!”. Rok później wydają drugi album „Glavom kroz zid”, który jest pierwszym ich albumem wydanym przez Jugoton. Z tego albumu pochodzi jeden z większych hitów: „Lutka za bal”.

W 1978 roku zespół przestaje nagrywać, Aki i Hus dostają powołania do wojska, a Jurica zakłada zespół Aerodrom. Po roku przerwy wydają swój trzeci album „Gradske Priče”, wydawcą zostało Suzy records. Album ten doczekał się również anglojęzycznej wersji „City Kids”, jednak nie odniósł sukcesu. Do Jugotonu, muzycy wrócili w 1984 roku, kiedy pracowali nad ósmym albumem pt. „Uhvati Ritam!”. Łącznie Parni Valjak, do 2017 roku, wydał 18 albumów studyjnych.

Nowy prymitywizm i Zakaz Palenia

Początek lat ‘80tych to okres kiedy w muzyce światowej na popularności zyskiwała Nowa Fala i muzyka punk. Nowa Fala w Bośni przybrała jednak nieco odmienny charakter, który opierał się na bardziej lokalnej charakterystyce. Tak powstał Nowy Prymitywizm, którego reprezentantami są takie zespoły jak Zabranjeno Pušenje, Crvena Jabuka czy Plavi Orkestar.

Zabranjeno Pušenje. Źródło: https://bs.wikipedia.org/wiki/Zabranjeno_pu%C5%A1enje#/media/File:Zabranjeno-pusenje04.jpg

Zabranjeno Pušenje powstało w 1980 roku, jako typowy zespół garażowy tworzony przez młodych chłopaków z Koševa, dzielnicy Sarajewa. Zespół na początku składał się z: Nenada Jankovicia, Davora Sučicia, Zenita Džozicia, Mladena Mitića, Dražena Jankovicia, Ognjena Gajicia, Mustafy Čengicia i Zorana Degana. Na początku zespół grał w podziemiu i to dosłownie, bo główne miejsce spotkań grup związanych z Nowym Prymitywizmem mieściło się właśnie w piwnicy, a nazywane było „Zapomnieniem” („Zaborav”). Po czterech latach takiego podziemnego grania, w 1984 roku, Jugoton postanawia wydać pierwszą płytę Zabranjeno Pušenje pt. „Das ist Walter”. Tytuł płyty nawiązuje do bohatera filmu „Walter broni Sarajewa”, a sama płyta była wyrazem buntu młodego pokolenia. Album okazał się gigantycznym sukcesem, sprzedano 100 tysięcy egzemplarzy, dla porównania: nakład początkowy wynosił 3 tysiące. Po wydaniu pierwszego albumu, zespół ruszył w trasę po całej Jugosławii, podczas której zagrał w 60 różnych miejscach.

Jedną z większych ciekawostek dotyczących zespołu, jest ich działalność satyryczna. Obok grania koncertów realizowali oni program satyryczny Toplista Nadrealista, który wyśmiewał problemy „socjalistycznego” społeczeństwa. Niestety działalność muzyczna i telewizyjna nie znalazły zrozumienia we władzach ówczesnej Jugosławii, które postanowiły zdyskredytować cały ruch nowego prymitywizmu oskarżając Zabranjeno Pušenje o znieważenie nieżyjącego marszałka Titę.

Ta afera spowodowała zerwanie praktycznie wszystkich kontraktów na koncerty jakie grupa zdołała podpisać. Dzięki wstawiennictwu części jugosłowiańskich intelektualistów, muzycy unikają więzienia, a cała afera zostaje wyciszona. W 1985 roku wychodzi drugi album grupy, jednak z powodu wcześniej wspomnianej afery, jego premiera w mediach została przemilczana.

Crvena Jabuka

Crvena Jabuka to zespół, który stoi w kontraście do Zabranjeno Pušenje. W przeciwieństwie do buntowniczych tekstów tego ostatniego, muzycy z Czerwonego Jabłka skupili się na graniu miłosnych ballad, dzięki czemu stali się kolejną legendą muzyki rozrywkowej w Jugosławii. Zespół powstał w 1985 roku w Sarajewie, a założycielami są: Dražen Riči, Aljoša Buha, Darko Jelčić, Dražen Žerić i Zlatko Arslanagić.

Pierwszy album wydali w 1986 roku pt. „Crvena Jabuka”. Okładka ich pierwszego albumu wywołałą spore kontrowersje, ze względu na „epatowanie golizną”, mimo to sam album został pozytywnie przyjęty przez publiczność. Niestety był to też jedyny album nagrany w pełnym składzie. W tym samym roku, w wypadku samochodowym zginęła dwóch członków zespołu: Dražen Riči i Aljoša Buha. Do wypadku doszło w czerwcu 1986 roku kiedy jechali oni na pierwszy koncert swojego tournée. Kilka miesięcy później, w październiku, odbył się koncert zadedykowany tragicznie zmarłym muzykom.

Crvena Jabuka. Źródło: ocdn.eu

Pod koniec 1986 roku, trójka pozostałych muzyków postanowiła ponownie wejść do studia i nagrać drugi album, który zadedykowali swoim zmarłym kolegom. Ostatecznie drugi studyjny album pt. „Za sve ove godine” wychodzi na początku 1987 roku, jednak zespół odmawia uczestnictwa w akcji promocyjnej. Mimo tak tragicznych początków zespół grał dalej i tak już od ponad 30 lat cieszy słuchaczy swoją muzyką. W 1991 roku, w tytułowym utworze z albumu „Nekako s proljeća” zagrali razem z Kemalem Monteno, najsłynniejszym bardem Jugosławii.

Plavi Orkestar

Ostatni zespół związany z nowym prymitywizmem jest Plavi Orkestar. Zespół ten powstał w Sarajewie w 1983 roku i w jego skład wchodzą: Saša „Loša” Lošić, Mladen Pavičić, oraz bracia Admi i Samir Čeramida. Grupa w 1983 roku zdążyła tylko zagrać kilka koncertów, gdyż w tym roku wezwanie na obowiązkową służbę wojskową dostał wokalista i lider grupy Saša Lošić.

Saša Lošić bardzo emocjonalnie przeżył dwa lata służby wojskowej i część ze swoich doświadczeń zapisał jako teksty piosenek. W 1985 roku, kiedy wrócił ze służby wojskowej, postanowił nagrać razem z zespołem piosenki które napisał w czasie pobytu w wojsku. Tak powstał pierwszy album Niebieskiej Orkiestry zatytułowany „Soldatski bal”. Na płycie wystąpiło wielu artystów z innych zespołów m. in. Aki Rahimovski z Parni Valjak oraz Ivan Firči z EKV (Ekaterina Velika). „Soldatski bal” okazał się najlepiej sprzedającym się albumem muzycznym w Jugosławii, sprzedano pół miliona płyt.

Rok później Jugoton wydaje ich drugi album „Smrt Fašizmu”, który okazał się kolejnym sukcesem. Sprzedano 300 tysięcy egzemplarzy. Plavi Orkestar stał się muzycznym fenomenem, który można porównać z Beatlesami. Młodzieżowe teksty i nawiązania do folkloru zapewniły zespołowi Sašy Lošicia komercyjny sukces, którego już nikt nie zdołał powtórzyć.

Wymienione tu zespoły to tylko wycinek spośród wszystkich kultowych grup powstałych w czasach Jugosławii. Skupiłem się tutaj tylko na jednej wytwórni, a przecież nie była ona jedyna. W samym Zagrzebiu funkcjonowało jeszcze Suzy Records, które wydawało płyty zespołu Prljavo Kazalište. W Sarajewie działał Diskoton, który wydawał albumy zespołu Ambasadori czy Zdravko Čolicia. W Belgradzie działała Wytwórnia Płyt Radia i Telewizji Belgrad, która wydawała płyty zespołów takich jak: Riblja Čorba czy Bajaga i Instruktori.

Facebook Comments
Krzysztof Grabiec
Student filologii bałkańskiej na Wydziale Filologicznym UMK w Toruniu, miłośnik literatury, w szczególności Ivo Andricia, i muzyki z krajów byłej Jugosławii. Niedzielny kibic Dynama Zagrzeb i Reprezentacji Chorwacji w piłce nożnej.
    ZOBACZ WSZYSTKIE ARTYKUŁY