Używamy ciasteczek do poprawnego wyświetlania tej strony. Jeśli nie wyrażasz zgody, zmień ustawienia przeglądarki.

Ok
Veronika Pulisova

Społeczeństwo obywatelskie i Forum Społeczeństwa Obywatelskiego: przykład Ukrainy

W ostatnich latach odnotowano zmianę w podejściu Unii Europejskiej do społeczeństwa obywatelskiego w sąsiednich krajach. Obecnie UE traktuje tę kwestię poważnie, a jego przedstawiciele są coraz częściej uważani za ważnych partnerów w dążeniu do wprowadzenia reform i demokratyzacji. Zwiększa się w ten sposób wsparcie ze strony Unii i jej zaangażowanie w sprawy społeczeństwa obywatelskiego krajów Partnerstwa Wschodniego. Jednak niewiele osób orientuje się w procesach rozwoju, przyczynach tych zmian, a więc i problemach społeczności oddanych idei społeczeństwa obywatelskiego z krajów Partnerstwa Wschodniego.

 Forum Społeczeństwa Obywatelskiego Partnerstwa Wschodniego, źródło: Facebook

Forum Społeczeństwa Obywatelskiego Partnerstwa Wschodniego, źródło: Facebook

Niniejszy artykuł został napisany głównie w oparciu o dwa wywiady z członkami Ukraińskiej Platformy Narodowej Forum Społeczeństwa Obywatelskiego Partnerstwa Wschodniego. Wywiady te przeprowadzono niezależnie od siebie w marcu 2012 roku w Kijowie. Pierwszym rozmówcą był Ihor Kohut, przewodniczący rady Laboratorium Inicjatyw Ustawodawczych, a w tamtym okresie również krajowy koordynator Forum na Ukrainie (II kadencja) oraz członek Komitetu Sterującego Forum. Drugim rozmówcą był Światosław Pawliuk, zastępca dyrektora wykonawczego Fundacji PAUCI (Fundacja Współpracy Polsko-Ukraińskiej).

Artykuł zachęca do bliższego zapoznania się z rozwojem i funkcjonowaniem Forum Społeczeństwa Obywatelskiego Partnerstwa Wschodniego, a zwłaszcza znaczącej roli odgrywanej w nim przez samo społeczeństwo obywatelskie. Ponadto, jeśli jesteś zagubiony w dużej ilości krytyki skierowanej przeciw Partnerstwu Wschodniemu i lamentów nad brakiem jego namacalnych rezultatów, masz kolejny powód, aby przeczytać ten artykuł – jeśli ktoś faktycznie osiągnął cokolwiek za pomocą Partnerstwa Wschodniego, to są to właśnie społeczeństwa obywatelskie na wschód od Unii Europejskiej.

Początki Forum Społeczeństwa Obywatelskiego Partnerstwa Wschodniego


Wraz z uruchomieniem programu Partnerstwa Wschodniego (PW) Komisja Europejska (KE) zaproponowała utworzenie Forum Społeczeństwa Obywatelskiego PW jako jednej z instytucji działających wielostronnie, mających służyć wspieraniu kontaktów między organizacjami społeczeństwa obywatelskiego (w tym: organizacje pozarządowe, związki i stowarzyszenia zawodowe, organizacje pracodawców i inne podmioty zainteresowane rozwojem społeczeństwa obywatelskiego) z sześciu krajów Europy Wschodniej i Kaukazu Południowego (Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Gruzja, Mołdawia i Ukraina). Kolejnym celem miało być także ułatwienie dialogu z jednej strony pomiędzy wspomnianymi organizacjami a władzą, a z drugiej – z unijnymi organizacjami pozarządowymi.

Pierwsze posiedzenie z udziałem ponad 200 organizacji społeczeństwa obywatelskiego (OSO) z państw członkowskich UE i krajów Partnerstwa Wschodniego odbyło się w Brukseli w dniach 16-17 listopada 2009 roku. Komisja wezwała Forum do przejęcia pełni odpowiedzialności za swoje działania i stopniowego przekształcenia się w strukturą samoorganizującą. Uczestnicy pierwszego spotkania powołali Komitet Sterujący, który jest wybierany na okres 12 miesięcy na corocznych sesjach plenarnych Forum. Od tego momentu zbiera się on cztery razy w roku. Tworzy go sześciu reprezentantów krajowych (po jednej osobie występującej w imieniu danego kraju Partnerstwa Wschodniego), trzech delegatów OSO z państw UE oraz koordynatorów (lider i poseł Grup Roboczych Forum – zarówno przedstawiciele krajów Partnerstwa Wschodniego, jak i UE, wybrani przez członków danej Grupy Roboczej).

Komitet Sterujący opracował procedurę wyboru członków Forum: po zaproszeniu do zgłaszania kandydatur ze strony Komitetu Sterującego i Komisji Europejskiej/Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych (ESDZ) przed każdym dorocznym posiedzeniem plenarnym Forum zainteresowane strony składają wniosek uczestnictwa, jednocześnie podając Grupę Roboczą, w której chciałyby uczestniczyć. Komitet przygotowuje propozycje dotyczące porządku obrad i celów tych spotkań oraz jest odpowiedzialny za ogólne zarządzanie działalności Forum w ciągu roku.

Na pytanie, jak został krajowym koordynatorem Ukrainy na Forum PW w 2010 roku, Ihor Kohut odpowiedział, że to dzięki swoim wcześniejszym doświadczeniom na poziomie regionalnym (w rzeczywistości jego pierwszą reakcją był uśmiech i słowa „Bo nikt inny nie chciał”).

Na pierwszym posiedzeniu żadnych wyborów nie było i liderzy Forum zajęli swoje pozycje mniej lub bardziej przypadkowo, nie wiedząc, czego się spodziewać, co ta nowa rola da im, ich OSO lub szerszej społeczności organizacji społeczeństwa obywatelskiego w ich krajach. Na drugiej sesji plenarnej w 2010 r. było podobnie, tj. wciąż sporo zamieszania, a wszystko dopiero się kształtowało. W związku z tym warto przypomnieć, jak powstał Komitet Sterujący.

Podczas Szczytu w Pradze w maju 2009 roku, kiedy ruszył program Partnerstwa Wschodniego, istniał tylko szkic Forum Społeczeństwa Obywatelskiego i wstępny wniosek Komisji Europejskiej ws. corocznych spotkań Grup Roboczych oraz ich finansowania. Na stworzenie Komitetu Sterującego w ramach sektora społeczeństwa obywatelskiego Partnerstwa Wschodniego mocno nalegali przedstawiciele Białorusi. Pomysł utworzenia platform krajowych został poparty przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego z krajów partnerskich. Od samego początku powstaniem Forum zainteresowani byli „bardzo aktywni” Białorusini i Ormianie. Ukraina poparła ich starania, zrozumiawszy, że czas działać. Jej propozycje w większości akceptowano – to był bardzo „otwarty i demokratyczny proces”, jak stwierdził Kohut, dodając od razu, że wiele zostało zrobione w ramach wolontariatu uczestników. Funkcjonowanie zależy od każdej z osobna Platformy Krajowej – w jaki sposób organizuje się ona wewnętrznie i w jakie sprawy jest zaangażowana.

Platformy krajowe


Proces tworzenia krajowych platform Forum w sześciu krajach rozpoczęto w 2010 roku. Platformy łączą różne organizacje społeczne w danym kraju, zainteresowane Unią Europejską, a zwłaszcza Partnerstwem Wschodnim.

Konferencja założycielska ukraińskiej Platformy Narodowej odbyła się 2 lutego 2011 roku (poza Komisją i ukraińskimi organizacjami pozarządowymi przyczyniły się do jej powstania zewnętrzni sponsorzy, tacy jak Fundacja Sorosa i Międzynarodowa Fundacja Odrodzenia). Większość członków OSO uznawało Krajową Platformę za miejsce do dyskusji, gdzie można poznawać i kształtować swoje pozycje. Ponadto powinna ona „angażować w swoją działalność istniejące stowarzyszenia inicjatyw społeczeństwa obywatelskiego, jak Społeczna Rada Ekspertów w ramach ukraińskiej części Komitetu UE – Ukraina”, jak stwierdził Kohut. Forum widział jako „możliwość połączenia potencjału wielu zespołów zajmujących się sprawami europejskimi na Ukrainie”.

We wrześniu 2011 roku delegatury UE w sześciu państwach partnerskich zorganizowały spotkania z członkami Krajowych Platform z udziałem przedstawicieli rządów krajów PW w celu poszerzenia pola dialogu. Podobne spotkania regularnie odbywają się w formie trójstronnego forum. Była to jedna z inicjatyw Forum, która zyskała wsparcie UE.

Dzięki przedstawicielom Krajowych Platform (wraz z państwami członkowskimi UE i urzędnikami krajów PW) Forum przyczyniło się do stworzenia Mapy Drogowej Partnerstwa Wschodniego. W lutym 2012 roku delegatury UE zaprosiły przedstawicieli Krajowych Platform w celu omówienia Mapy Drogowej przygotowanej przez UE (a konkretnie Komisję Europejską i Wysokiego Przedstawiciela). Jednocześnie odbyły się konsultacje z partnerami.

Na Szczycie Partnerstwa Wschodniego, który odbył się w Warszawie w dniach 29-30 września 2011 roku, został zatwierdzony plan pracy na okres do następnego szczytu Partnerstwa Wschodniego, który odbędzie się w Wilnie jesienią 2013 roku. Plan przedstawia obszary tematyczne, podaje przybliżone cele, oczekiwane efekty ich pomyślnej realizacji, jak również formy wsparcia UE w odniesieniu do tych działań. Jednym z celów jest „wzmocnienie roli Krajowych Platform Partnerstwa Wschodniego”. Forum i jego Krajowe Platformy (również Euronest i Konferencja Władz Lokalnych i Regionalnych Partnerstwa Wschodniego – CORLEAP) nie tylko „będą odgrywać ważną rolę w osiąganiu celów Partnerstwa” zgodnie z oczekiwaniami wszystkich zainteresowanych stron, ale również same pozostaną aktywne, zdając sobie sprawę, że same w sobie są „celem najważniejszym”.

Podniesienie statusu


Jeszcze w 2009 roku Komisja zalecała zapraszanie koordynatorów Forum jako specjalnych uczestników na spotkania wielostronnych platform Partnerstwa Wschodniego, jak również na ministerialne spotkania i szczyty PW w celu zapoznania się zainteresowanych stron ze sprawozdaniami z działalności Forum i jego zaleceniami. Od tego czasu przedstawiciele Forum przedstawili wiele swoich opinii, inicjatyw i rekomendacji podczas sesji różnych wielostronnych struktur Partnerstwa Wschodniego oraz niejednokrotnie składali je w formie pisemnej do władz.

Wczesne przykłady takich działań obejmują zalecenia przyjęte na sesjach plenarnych Forum w Brukseli (2009) i Berlinie (2010), które zostały po raz pierwszy zaprezentowane na spotkaniach ministerialnych w grudniu 2009 r. i grudniu 2010 r., jak również udział przedstawicieli Forum w konsultacjach dotyczących polityki handlowej UE wobec krajów Partnerstwa Wschodniego, zorganizowanych w odpowiedzi na zalecenia Forum.

Oprócz tego Forum dąży również do uzyskania statusu stałego (nie tylko specjalnego) uczestnika w ramach platform tematycznych Partnerstwa Wschodniego, co pozwoli mu na udział w posiedzeniach platform, a także zapewni dostęp do dużej ilości informacji, których wcześniej było pozbawione. Jak powiedział Kohut, po raz pierwszy status uczestnika został zaproponowany przez Komisję, ale stało się to dopiero po wielu odwołaniach, działaniach, listach, itp.

W czasie trzeciej sesji plenarnej w Poznaniu 28-29 listopada 2011 roku Forum zostało zaangażowane w pracę kilku grup roboczych, utworzonych w ramach platform tematycznych, oraz osiągnęło status stałego uczestnika posiedzeń, który został przedłużony 15 listopada 2012 roku na kolejne dwanaście miesięcy. Ponadto w ubiegłym roku Forum zostało zaproszone do Euronestu (Zgromadzenie Parlamentarne PW). I ostatnie, ale nie mniej ważne: Forum Społeczeństwa Obywatelskiego zaproponowano status stałego obserwatora rocznej Konferencji Władz Lokalnych i Regionalnych Partnerstwa Wschodniego (CORLEAP) jeszcze przed jego pierwszym spotkaniem we wrześniu 2011 roku.

Na tym spotkaniu przedstawiciel Forum wskazał m.in. na potrzebę zaangażowania społeczeństwa obywatelskiego jako zasadniczego partnera w proces decentralizacji w krajach Partnerstwa Wschodniego. Wezwał także samorządy lokalne do wzmocnienia współpracy z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego „w celu zapewnienia realizacji polityki zorientowanej na obywateli i zwiększenia ich niezależności od rządu krajowego.”

Do tej pory tylko członkowie Komitetu Sterującego mogli korzystać z prawa stałego obserwatora na innych forach wielostronnych PW. Jednak Forum próbowało zmienić ten stan rzeczy w celu zaangażowania większej liczby ekspertów z konkretnymi wnioskami – także po to, aby pokonać problemy ograniczeń czasowych członków Komitetu Sterującego, angażując do niektórych wydarzeń osoby z grona pozostałych prawie dwustu uczestników Forum.

Ważne jest, aby uświadomić sobie, że każda działalność na rzecz społeczeństwa obywatelskiego w ramach Forum jest dla osób zaangażowanych dodatkową pracą, obok ich zwykłych obowiązków we własnych organizacjach. Kohut podkreślił, że działalność na Forum prowadzi się „kosztem własnej pracy i czasu wolnego za stosunkowo niskie wynagrodzenie”. „To nie jest przez nikogo finansowane” – zaznacza Światosław Pawliuk. Czas, koszty podróży i rozmów telefonicznych – to działania poza regularnie planowanymi spotkaniami Komitetu Sterującego i Grup Roboczych, a mające na celu wykonywanie pewnych zadań w podgrupach stworzonych w obrębie każdej grupy roboczej (np. zbieranie środków i inne formy interakcji), które nie są refundowane przez Komisję.

Tymczasem uczestnicy Forum mają zrównoważyć przepływy pieniężne w swoich organizacjach. To tłumaczy np. fakt, dlaczego Ihor Kohut – jak sam przyznał w wywiadzie – nie otrzymał wsparcia od swojego NGO Laboratorium Inicjatyw Ustawodawczych, kiedy powinien był zdecydować, czy pozostanie on koordynatorem krajowym (szefem Krajowej Platformy) na drugą kadencję (mimo to został wybrany na to stanowisko ponownie). Pawliuk przypomniał również o obciążeniach administracyjnych: „W tym czasie, gdy byłem członkiem Komitetu Sterującego pierwszy rok, szacowano, że ilość czasu, którą każdy członek (osoba) Komitetu Sterującego poświęca corocznie na udział we wszystkich tych strukturach to 35-40 dni roboczych (…) Otrzymywałem do dwustu e-maili dziennie w sprawach samego Forum (…)”.

To przeciążenie Komitetu Sterującego – potrzeba ciągłego nadzoru (lub przynajmniej stałej funkcji dla osoby, która byłaby odpowiedzialna za monitorowanie i administrowanie wykonania decyzji Forum) – doprowadziło Komitet do kolejnego etapu w rozwoju instytucjonalnym: utworzenia Sekretariatu. W sierpniu 2012 roku został on zarejestrowany jako międzynarodowa organizacja non-profit z siedzibą w Brukseli. Prawdopodobnie jednostka ta będzie w pełni wspierać pracę Komitetu Sterującego.

Zapytani o „wynagrodzenie” za swój „wolontariat”, czyli korzyści wynikające z uczestnictwa w różnego rodzaju działaniach społecznych, czy to w Forum, czy w wielostronnych platformach lub panelach, obaj respondenci wskazali na networking (oraz w mniejszym stopniu – możliwość podróżowania) – zwłaszcza udział w dodatkowych inicjatywach, takich jak seminaria, obiady, itp., gdzie można poznać urzędników nieformalnie (przede wszystkim przedstawicieli UE), omówić swoje problemy, poruszyć różne kwestie i nawiązać kontakty zewnętrzne. Wszystko to daje uczestnikom możliwość „wykreowania nowych pomysłów i pozyskania partnerów” – mówi Pawliuk. Kohut ponadto zauważa, że ukraińscy urzędnicy szeroko wykorzystują przestrzeń do komunikacji z „Brukselą” podczas oficjalnych spotkań, takich jak Szczyty.

Forum staje się dodatkowym kanałem przekazywania informacji, zwłaszcza do komisarza UE ds. rozszerzenia i polityki sąsiedztwa Štefana Füle (jako przedstawiciela Brukseli), a także do partnerów z państw członkowskich UE. Oprócz dostępu do decydentów networking umożliwia wgląd w dokumenty, co jest również bardzo cennym bonusem udziału w Forum. Jak podkreśla Pawliuk:

„Często można zauważyć, że w pewnych kwestiach rząd bywa nie bardziej profesjonalny niż organizacje pozarządowe i zespoły ekspertów, ale ma monopol na dostęp do informacji. Zamiast opracowania strategii działania, manipulują informacją (…) Mają więcej informacji i znają prawo, ale organizacje pozarządowe mają często dużo lepsze podejście i wiedzę analityczną”.

Twierdzi on, że lepsza znajomość faktów, zasad i procesów wzmocniłaby potencjał NGO jako strażników.

„Kiedy wiadomo, co się dzieje, można próbować wpływać na sytuację, a jeśli tej wiedzy na temat aktualnych wydarzeń, stanu dokumentów, umów, negocjacji, itd. nie ma, to nie można nic zrobić. Oczywiście są bardzo wąskie dziedziny, w których nie jesteśmy w stanie targować się z rządem – jak np. bezpieczeństwo jądrowe, które wymaga wiedzy wysoko specjalistycznej, nie będącej w posiadaniu większość obywateli i organizacji pozarządowych. Ale zarazem istnieją organizacje zawodowe, które mogą to zrobić. Należy się z nimi konsultować, ale rząd zazwyczaj stara się tego unikać. Każdy przypadek musi być analizowany oddzielnie”.

Edukacja poprzez trening


Po przyjrzeniu się pierwszym krokom uczestników Forum, jak również ich działaniom, w które byli zaangażowani do tej pory, staje się jasne, że robili oni dużo na własną rękę dzięki swojemu proaktywnemu podejściu, bez wyraźnych zachęt – bądź kar – ze strony UE.

Krajowe Platformy, Komitet Sterujący oraz Grupy Robocze przygotowały wiele wspólnych przetargów (np. w celu zmniejszenia kosztów wiz Schengen, zwiększenia liczby stypendiów dla studentów z krajów partnerskich, itp.), oświadczeń (w odpowiedzi na werdykt ws. Alesia Bialackiego na Białorusi oraz wzywania do jego natychmiastowego uwolnienia), raportów (na temat postępów i niepowodzeń w poszczególnych krajach PW), opinii lub zestawów zaleceń.

Chociaż nikt naprawdę nie sprawdza, w jakim stopniu rządy krajowe czytają lub uwzględniają wszystkie te opracowania, to według Pawliuka „[te elementy] tworzą nową kulturę myślenia” organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Stają one wobec potrzeby sformułowania swoich uwag na jednej stronie, „więc muszą być konkretne i [powinny też] rozumieć, co jest realne, a co nie – to pouczające ćwiczenie”, przyznaje Kohut i dodaje, że zalecenia Forum rzeczywiście stają się „coraz bardziej konkretne i wykonalne”.

Cel stworzenia ukraińskiej Platformy Narodowej nie był początkowo szczególnie jasny, gdyż w tym czasie istniało już pięć pro-europejskich platform z niepewnymi, według Pawliuka, zadaniami i perspektywami. Gdy był on koordynatorem krajowym, wyraził raz opinię, że są to ciągle te same instytucje i te same osoby, zbierające się co tydzień pod różnymi dachami i z różnymi sloganami, więc nie ma sensu zakładanie kolejnej podobnej grupy. Ukraińskie społeczeństwo obywatelskie „nie jest w stanie zorganizować wszystkiego”, dodał, wyjaśniając swój początkowy punkt widzenia. Niemniej jednak teraz przyznaje:

„Fakt istnienia Platformy to szansa dla nas (…) aby usankcjonować pozycję ukraińskich organizacji pozarządowych w stosunku do ukraińskiego rządu i Komisji Europejskiej. W ubiegłym roku zainicjowaliśmy trzy wspólne listy sygnowane przez środowiska pozarządowe, Krajową platformę i przez inne platformy, skierowane do Komisji Europejskiej, w których zostało wyrażone nasze stanowisko wzywające UE do niezawieszania negocjacji w sprawie Umowy o stowarzyszeniu z Ukrainą z powodu wewnętrznych problemów politycznych. To tylko pogorszy sytuację. I takie apele działają”.

Na szczycie UE-Ukraina w Kijowie pod koniec 2011 roku ówczesny przewodniczący Parlamentu Europejskiego Jerzy Buzek, przewodniczący Rady Europejskiej Herman Van Rompuy, przewodniczący Komisji Europejskiej Jose Manuel Barroso i komisarz Stefan Füle przyjęli argument, że na Ukrainie wciąż są ludzie, z którymi UE może rozmawiać, jak mówi Pawliuk.

„Myślę, że zrobiliśmy wszystko, co w naszej mocy, aby rozmowy dotyczące umów nie zostały zawieszone. Jest to bardzo ważne, ponieważ jeśli umowa została parafowana, to można ją opublikować. Gdy tylko zostanie upubliczniona, to możemy zacząć wywierać nacisk na rząd, aby rozpocząć pracę od spełnienia szczegółowych wymagań dotyczących tego, co należy zrobić. Co więcej, możemy wyjaśnić społeczeństwu – obywatelom kraju – którzy są na niższym poziomie procesu integracji europejskiej, że chodzi nie tylko o podpisanie jakiegoś tam porozumienia z Komisją Europejską, która jest gdzieś tam, daleko, ale że chodzi o konkretne zmiany naszego życia, naszych relacji z rządem, postaw rządu wobec obywateli”.

Nawiązanie kontaktów z sąsiadami – lub, jak ich nazywa Pawliuk, partnerami z „regionu będącego przedmiotem specjalnego zainteresowania” – jest „bardzo naturalne”, ale i bardzo trudne, biorąc pod uwagę brak zainteresowania i apatię ogólnie prezentowaną przez ukraińskie elity rządzące wobec wielostronnych działań PW, nie mówiąc już o inicjatywach społeczeństwa obywatelskiego. Niemniej jednak UE uznała, że Forum „szybko stało się jednym z najbardziej dynamicznych elementów” Partnerstwa Wschodniego”, jak stwierdził na ostatniej sesji plenarnej (Sztokholm, 29-30 listopada 2012 r.) Štefan Füle, który w znacznym stopniu popiera to przedsięwzięcie i wielokrotnie podkreślał, że UE nie byłaby w stanie osiągnąć swoich celów poprzez współpracę tylko z rządami.

Autorka jest wdzięczna respondentom – Ihorowi Kohutowi i Światosławowi Pawliukowi oraz Funduszowi Stypendialnemu im. Ryoichi Sasakawa dla Młodych Liderów (SYLFF) za finansowe wsparcie swoich badań i pobyt w Kijowie. Ponadto autorka pragnie również podziękować za entuzjazm i niezbędną pomoc w przeprowadzeniu badania Ilonie Postemskiej, jej przyjacielowi Markowi Janowskiemu, przedstawicielowi ds. polityki Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych, Volkerowi Genetzkiemu, przedstawicielowi ds. polityki DG Przedsiębiorczości i Przemysłu, Claire Morel, przedstawicielce ds. polityki Dyrekcji Generalnej ds. Edukacji i Kultury, Pavolowi Hamžíkowi, Ambasadorowi Nadzwyczajnemu i Pełnomocnemu Republiki Słowackiej na Ukrainie, a także Wadzimowi Truchanowi, byłemu szefowi Biura Integracji Europejskiej i Współpracy Euroatlantyckiej rządu Ukrainy (obecnie IMG Partners).

Tłumaczenie: ASB

Facebook Comments

PhD candidate at the Institute of European Studies and International Relations, Comenius University in Bratislava

ZOBACZ WSZYSTKIE ARTYKUŁY